Ndërsa tensionet SHBA-Iran përshkallëzohen, eksperti i Iranit, Gürkan Biçen theksoi se shënjestrimi i Khameneit nuk do ta trondiste udhëheqjen e vendit, se mekanizmat kushtetues do të mbeteshin në vend dhe se sistemi iranian është institucionalisht i qëndrueshëm.

Tensioni që po përshkallëzohet gjithnjë e më shumë mes SHBA-së dhe Iranit po shkon përtej një krize diplomatike mes dy vendeve, duke krijuar një fushë ndikimi të gjerë që shtrihet nga siguria e Izraelit deri te ekuilibrat globalë të pushtetit. Deklaratat e ashpra që vijnë nga Uashingtoni dhe debatet për “ndryshim regjimi”, ndërkohë që sjellin pikëpyetje të reja mbi qëndrueshmërinë e strukturës politike në Teheran, rikthejnë në vëmendje skenarët e përmendur shpesh në analizat perëndimore për “kaosin pas liderit”.

Eksperti i Iranit, Gürkan Biçen, iu afrua këtyre diskutimeve nga një perspektivë tjetër. Biçen argumenton se sistemi në Iran nuk varet nga individët dhe se edhe në rast të një humbjeje të mundshme të lidershipit, mekanizmi shtetëror do të vazhdonte të funksiononte pa ndërprerje.

Sipas Ceyda Karan të Sputnik, Biçen deklaron se besimi i Presidentit të SHBA-së Donald Trump se ai mund të ndryshonte regjimin në Iran duke vrarë Ali Khamenein dhe Massoud Pazeshkian rrjedh nga mungesa e të kuptuarit të sistemit politik në Teheran. Sipas Biçen, nëse Khamenei do të vritej, do të aktivizoheshin mekanizmat kushtetues, do të zgjidhej një udhëheqës i ri dhe regjimi në Iran do të vazhdonte pa ndërprerje.

“PERËNDIMI RA NË GABIMIN QË U PËRPOQ T’I KUPTOJË ZHVILLIMET NË IRAN ME KODËT E VETA”

Biçen thekson se përpjekja e politikanëve perëndimorë për t’i shpjeguar zhvillimet në Iran me koncepte perëndimore ka dështuar. Sipas Biçenit, për ta kuptuar Iranin duhet kuptuar se çfarë domethënieje kanë Islami dhe mësimet e 12 Imamëve për Teheranin:

“Revolucioni Islamik i Iranit nuk ka lidhje me teoritë e marrëdhënieve ndërkombëtare të zhvilluara në Perëndim. Akademikët dhe politikanët në Perëndim bëjnë gabim kur përpiqen ta shpjegojnë Revolucionin Islamik të Iranit me konceptet e tyre. Revolucioni Islamik, nga viti 1963 deri në vitin 1979, pothuajse nuk përdori asnjë nga konceptet e prodhuara nga Perëndimi. Në këtë mënyrë, ata ranë në gabimin që një ngjarje të realizuar nga një botë krejtësisht tjetër me kodet e veta ta kuptojnë me kodet e botës perëndimore. Si rrjedhojë, nuk arritën të kuptojnë se çfarë po ndodhte në Iran. Siç do ta shprehte me fjalët e Imam Humeynit, Revolucioni Islamik i Iranit është një lëvizje e mbështetur në ‘Sadr-i Islam’, pra në lindjen e Islamit, më pas në Kerbela dhe në mësimet e 12 Imamëve. Nëse duam ta kuptojmë domethënien e vërtetë të këtij revolucioni, fillimisht duhet të kuptojmë se çfarë përfaqësojnë këto koncepte për shoqërinë iraniane.”

“IRANI DO TË VAZHDOJË EDHE NËSE KHAMANEY-T I NDODH DIÇKA”

Biçen thekson se konceptet mbi të cilat mbështetet Irani nuk lejojnë krijimin e një boshllëku në qeverisje dhe e cilëson pozitën e Ajatollah Khamaneit si atë të “njeriut të fundit”. Sipas tij, nëse Khamaneit i ndodh diçka, do të hyjë në veprim Kuvendi i Ekspertëve, i cili do të përcaktojë liderin e ri fetar:

“Në Revolucionin Islamik të Iranit ekziston koncepti i ‘Velajeti fakih’. Kjo do të thotë se juristi dhe dijetari islam ka të drejtën të drejtojë shoqërinë myslimane. Të gjitha institucionet kushtetuese të Iranit janë formësuar mbi dhe rreth këtij koncepti. Sot, në krye të rendit islamik në Iran ndodhet Ajatollah Khamanei dhe ai është ‘Veli-i fakih’. Khamanei është në majën e rendit në Iran, por kjo nuk është ‘një-sundim’, por ‘njeriu i fundit’. Në Iran ekziston një organizim shtetëror dhe një strukturë institucionale. Kushtetuta e Iranit është e ngjashme me kushtetutën e Republikës së Turqisë. Detyrat e të gjitha institucioneve dhe personave janë të përcaktuara. Organi që korrespondon me Parlamentin, Shura-yi Islami, ka rregulluar shumë fusha me ligje.

Brenda këtyre institucioneve, përveç pozitës së Ajatollah Khamaneit, ekziston edhe një institucion tjetër po aq i rëndësishëm. Ky quhet Kuvendi i Ekspertëve. Ky kuvend përbëhet nga 88 persona dhe detyra e tij është të zgjedhë udhëheqësin, ta mbikëqyrë atë dhe, nëse udhëheqësi i humbet kushtet, t’i japë fund detyrës së tij. Të mendosh se nëse sot Ajatollah Khamanei bëhet në një farë mënyre i paaftë për të ushtruar detyrën, rendi islamik do të ndalet, është një mendim fëmijëror. Detyra e Kuvendit të Ekspertëve është të përcaktojë personin që do ta zëvendësojë. Nëse Khamaneit i ndodh diçka, kuvendi prej 88 anëtarësh mblidhet dhe përcakton një ‘veli-i fakih’, pra një udhëheqës të ri. Kjo është një rregull e përcaktuar nga rendi që në vitin 1979. Po flasim për një shtet, jo për një organizatë. Ashtu siç do të funksiononte rendi ynë nëse sot presidentit Erdogan apo një ministri do t’i ndodhte diçka, e njëjta gjë vlen edhe për Iranin. Sigurisht që figura e udhëheqësit është e rëndësishme. Ajo është e rëndësishme edhe për shkak të njerëzve që i janë të lidhur brenda dhe jashtë Iranit. Por kur u themelua rendi në vitin 1979, u krijuan baza të forta kushtetuese pikërisht që nëse sot Khamaneit i ndodh diçka, rendi të vazhdojë rrugën e vet.”

“ATA QË THONË SE RENDI NË IRAN DO TË RRËZOHET JANË AKADEMIKË PERËNDIMORË”

Biçen thotë se pretendimet se rendi në Iran do të shembet hidhen kryesisht nga akademikë perëndimorë dhe thekson se funksionimi në Teheran do të vazhdojë edhe pas Ali Khamenei-t, i cili sipas tij e ka dëshmuar veten si një “udhëheqës”:

“Perëndimorët thoshin se pas vdekjes së Khomeini-t regjimi do të rrëzohej. E thanë këtë edhe gjatë periudhës së pandemisë. Mund të them se shumicën e këtyre pretendimeve i sajojnë ata që janë larguar nga Irani dhe kanë marrë pozita akademike në universitete perëndimore. Ata kanë një lloj qëndrimi të tillë negativ. Perëndimorët thonë: ‘Si ka mundësi që Irani nuk dorëzohet, këtë nuk e kuptojmë.’ Zgjedhja e Khamenei-t ka kushte të caktuara. Një prej tyre është guximi. Kushtetuta e Republikës Islamike të Iranit kërkon që personi që do të vijë në majën e shtetit të ketë dije, drejtësi, devotshmëri, largpamësi dhe guxim. Vetëm dikush që i plotëson këto kushte mund të jetë udhëheqës i shoqërisë. Kjo kërkesë është e përcaktuar qartë. Thuhet se ‘nëse lideri juaj nuk është i guximshëm, ai nuk mund t’i mbrojë të drejtat e popullit dhe të umetit përballë kërcënimeve të armikut.’ Në këtë kuptim, Khamenei është një figurë që e ka dëshmuar veten. Ai e provoi këtë edhe me pozicionin e tij gjatë Luftës Iran-Irak, si dhe në periudhën e vështirë pas vdekjes së Imam Khomeini-t. Ndërkohë që në mediat perëndimore thuhej ‘Ku është Khamanei, ku po fshihet?’, ai shfaqej në një tubim të Kuranit. Këto janë pasoja të moskuptimit të drejtë të bazës kulturore dhe fetare në Iran.”

“ATA DUHET T’I MARRIN SERIOZISHT FJALËT E EMRAVE NGA USHTRIA IRANIANE”

Biçen thekson se ushtria në Iran ndryshon nga ushtritë klasike dhe nënvizon se organizata Basij e përbërë nga ushtarë profesionistë “nuk është për shaka”:

“Në Iran ka dy ushtri. Njëra është ajo që në kushtetutë quhet Trupa e Gardës Revolucionare Islamike. Kjo ushtri është ndryshe nga ushtritë tona klasike. Njëra nga ushtritë në Iran quhet ‘Artesh’ dhe është ushtri klasike. Tjetra synon përhapjen e qëllimeve të Revolucionit Islamik të Iranit. Kasim Sylejmani ishte komandant i Forcës së Gardës Revolucionare Islamike. Gardat e Revolucionit janë të ndara nga ushtria klasike, por veprojnë në koordinim me të.

Trupa e Gardës Revolucionare Islamike përbëhet nga individë të përzgjedhur. Nga një organizatë Basij me rreth 10 milionë anëtarë, përzgjidhen ata me aftësi të larta ushtarake dhe përfshihen në radhët e kësaj ushtrie. Vlerësohet se numri i ushtarëve të saj është mes 150 mijë dhe 350 mijë. Të gjithë janë ushtarë profesionistë. Në ushtrinë klasike, të gjithë qytetarët iranianë janë të detyruar të shërbejnë. Ndërsa Trupa e Gardës Revolucionare Islamike pranon vetëm persona të përzgjedhur dhe profesionistë. Këta individë kanë përvojë të madhe. Këta njerëz nuk janë për shaka. Duhet ta pranojmë se fjalët e tyre janë serioze. Sigurisht, brenda Republikës Islamike ka procese të ndryshme. Atje, si edhe tek ne, ekziston një këshill i sigurisë kombëtare. Ky këshill merr mendime të ndryshme. Informacionet e mbledhura formësohen në këshillin e sigurisë kombëtare dhe pasi përcaktohet politika e jashtme, ajo i paraqitet për miratim Khamenei-t. Pas këtij miratimi, detyra e Ministrisë së Jashtme është të zbatojë politikën e përcaktuar. Khamenei ka thënë: ‘Politika e jashtme nuk përcaktohet vetëm nga ministria e jashtme; pas procesit të vendimmarrjes, ministria ka për detyrë ta zbatojë politikën e përcaktuar në terren.’ Thuhet se ‘nuk po arrijmë të takohemi me Khamanein’. Nuk ka nevojë për një takim të tillë. Personi që ai ka ngarkuar me detyrë bëhet palë me ta ose drejtpërdrejt ose tërthorazi dhe ua përcjell politikat e shtetit.”

"KA FETVA PËR ARMËT E SHKATËRRIMIT MASIV, QËNDRIMI I IRANIT ËSHTË I QARTË"

Biçen, duke theksuar se Irani ka fetva përfundimtare në lidhje me përdorimin e armëve të shkatërrimit në masë, tregon ndryshimin midis Perëndimit dhe Republikës Islamike të Iranit:

“Republika Islamike e Iranit ka vendime të qarta sa i përket armëve të shkatërrimit në masë. Këto mbështeten në ligjin e Sheriatit. Gjatë Luftës Iran-Irak, në Operacionet Al Faw, Saddami, me armë kimike të siguruara nga Gjermania, vrau dhjetëra mijëra të rinj iranianë në kënetat e zonës. Edhe sot e kësaj dite, mbetjet e trupave të të rinjve vazhdojnë të kthehen në Iran. Gjatë kësaj periudhe, Khomeini mori një propozim nga ushtria dhe Trupat e Gardës Revolucionare Islamike për të 'përdorur edhe armë kimike'. Khomeini gjithashtu e hodhi poshtë këtë propozim, duke thënë: "A nuk ka gjallesa, bimë dhe kafshë në tokën pas vijave të frontit?" Të gjitha armët e shkatërrimit në masë janë të ndaluara në jurisprudencën islame. Nuk mund t'i përdorni ato kundër njerëzve ose tokës. E njëjta gjë vlen edhe për armët bërthamore. Si Khomeini ashtu edhe Khamenei kanë lëshuar fetva duke deklaruar se prodhimi dhe përdorimi i tyre është haram (i ndaluar). Këtu del në pah ndryshimi themelor midis Perëndimit dhe Republikës Islamike.’

"NË IRAN, GËNJESHTRA ÇON NË HUMBJEN E TË DREJTËS PËR TË QEVERISUR"

Biçen thekson se një nga dallimet në funksionimin mes Perëndimit dhe Iranit është çështja e “gënjeshtrës” dhe se mos-mashtrimi i popullit është kusht për të pasur autoritet në Teheran:

“Disa vite më parë pata paraqitur një kumtesë në Kongresin Ndërkombëtar të Studimeve mbi Iranin. Në atë kumtesë shpjegova se disa nga teoritë perëndimore të marrëdhënieve ndërkombëtare pranojnë që një udhëheqës shteti mund të gënjejë për të mirën e popullit. Nëse interesat e Amerikës e kërkojnë, Donald Trump mund të gënjejë dhe, brenda atyre teorive, kjo nuk konsiderohet imorale. Mirëpo doktrina e drejtësisë mbi të cilën mbështetet Republika Islamike e Iranit e lidh qenien ‘veli-i fakih’ pikërisht me këtë kusht. Kur shpjegohet kushti i drejtësisë, gënjeshtra konsiderohet si shkak për humbjen e drejtësisë. T’i gënjesh popullit dhe palëve me të cilat komunikon tregon se nuk je i drejtë. Në Iran, nëse gënjen, humb të drejtën për të drejtuar shoqërinë. Në Perëndim, të gënjesh për interesin e shoqërisë, brenda kësaj mendësie, nuk shihet domosdoshmërisht si imoralitet. Perëndimorët thonë: ‘Khamanei ka dhënë fetva, po sikur të gënjejë?’ Ose pyesin: ‘Po sikur ata që do të vijnë pas Ali Khamenei ta ndryshojnë fetvanë dhe ta heqin ndalimin?’ Mirëpo të gjitha këto korniza janë të përcaktuara nga ligji i Sheriatit. Atë që punojnë në këtë fushë do t’u rekomandoja ta lexojnë me kujdes testamentin e Khomeinit. Ai thekson se nga këto parime nuk duhet të devijohet as edhe një milimetër. Testamenti i Khomeinit është një nga udhëzimet më të rëndësishme që duhet të ndiqen nga kuadrot udhëheqëse brenda Republikës Islamike.”

“IRANI DO T’I PËRGJIGJET NJË SULMI TË MUNDSHËM, POR SHBA NUK DO TA MARRË PËRSIPËR GUXIMIN E ATIJ RREZIKU”

Biçen thekson se Irani do t’i përgjigjet një sulmi të mundshëm nga SHBA-ja, por sipas tij Uashingtoni nuk do të guxojë ta marrë përsipër një rrezik të tillë, si dhe u shpreh edhe lidhur me aleancën e krijuar me kurdët:

 

“Ta imagjinosh që Republika Islamike e Iranit do të prodhojë apo do të depozitojë armë të shkatërrimit në masë nuk është e mundur brenda këtij sistemi. Perëndimorët nuk do ta besojnë këtë, sepse ata i shohin këto çështje përmes teorive krejtësisht të ndryshme. Irani do të përgjigjet, por nuk mendoj se SHBA-ja mund ta marrë përsipër këtë rrezik. Kush ka pak, humb pak; kush ka shumë, humb shumë. Ata kanë sjellë pothuajse një të tretën e ushtrive dhe forcave të tyre detare. Edhe ajo që do të humbasin do të jetë e kësaj mase. Dhe nuk do të mund ta rikthejnë më aty. Populli iranian, në çdo përvjetor të revolucionit dhe në çdo ngjarje të rëndësishme, i përgjigjet thirrjes së Khameneit dhe mbush sheshet. Nuk duhet harruar se ka civilë që mund të vrapojnë drejt fronteve në rast nevoje. Perëndimorët e dinë këtë. Ata i detyruan kurdët të lëshojnë deklarata tani, por Irani i ka përjetuar këto situata në vitet 1979–1980. Megjithatë, do të jetë për të ardhur keq për anëtarët e PJAK-ut. Ata duhet ta mendojnë mirë këtë.”

 

Burimi : Sputnik